Twintig jaar
groei, welvaart en voorspoed in Brainport Eindhoven
De Engelsen hebben er een mooie uitdrukking voor: Your
reputation precedes you. Da’s het geval met Brainport. De groei en welvaart
door de economische succesformule van Zuidoost-Brabant wordt vaak beschouwd als
een prestatie van welhaast Bijbelse proporties die alleen in Silicon Valley
zijn gelijke kent. Inclusief mythevorming. Het succes kent bovendien vele
vaderen. Als organisatie bestaat Brainport twintig jaar. Achter de schermen
hebben velen hun ziel en zaligheid gegeven om van deze economische aanjager een
succesvolle regionale verbinder te maken. Een kleine geschiedenis van
Brainport, waarover in het najaar een kloek boek verschijnt.
Tekst: Hans Matheeuwsen | Foto’s: Adobe Firefly, ASML, DCI Media,
HTCE
Brainport Eindhoven is de bestuurlijk gekozen naam voor de
mainport Eindhoven, een status die de regio tien jaar geleden verwierf. Een
mainport is een groot, internationaal economisch knooppunt in Nederland.
Amsterdam is een knooppunt, vanwege onder andere Schiphol, en Rotterdam, door
de haven. Tijdens de oprichting van de Stichting Brainport, in 2005, kozen de
betrokken bestuurders, onder leiding van hun voorzitter Alexander Sakkers,
tevens burgemeester van Eindhoven, voor de naam Brainport. Die werd al genoemd
in de Haagse nota Ruimte. Alle andere claims van ‘bedenkers’ kunnen naar het
rijk der fabelen worden verwezen.
Als vertrekpunt voor het ontstaan van Brainport wordt over
het algemeen de economische crisis van begin jaren negentig genomen. Als gevolg
van de toegenomen concurrentie in Azië stond Philips op omvallen. Door de
operatie Centurion vielen weliswaar tienduizenden ontslagen, waaronder
duizenden in de regio, maar werd het bedrijf gered. In 1993 ging ook nog eens
die andere lokale industriële icoon DAF failliet.Eindhoven dreigde een
achterstandsgebied te worden. De vergane glorie van Detroit in Amerika was het voorbeeld
van nachtmerrie-achtige proporties.
Burgemeester Rein Welschen ondernam actie om de regionale
economie weer op gang te krijgen. Daarvoor zocht hij toenadering tot
bestuursvoorzitter Henk de Wilt van de Technische Universiteit Eindhoven (TU/e)
en voorzitter Theo Hurks van de Kamer van Koophandel. Het was de start van de
veelgeroemde samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen
in de regio. Dit model kreeg de naam triple helix. Samen met industriëlen
bedachten zij een programma, Stimulus, dat de Europese Unie financieel steunde
door de regio als ‘doelstelling 2’-gebied an te wijzen.
De gemeenten in Zuidoost-Brabant legden 11,50 gulden per
inwoner bij. Hiermee konden projecten van het bedrijfsleven worden uitgevoerd.
Stimulus kreeg in Horizon een opvolger. Dit werd gedragen door de regionale
economische dienst NV Rede. Elies Lemkes-Straver trok de kar. Zij werd in 2005
de eerste directeur van de Stichting Brainport, die in 2006 met Brainport
Operations BV een eigen uitvoeringsorganisatie kreeg. Ook ambtenaren van de
gemeenten Eindhoven, Veldhoven en Best en medewerkers van de TU/e, Fontys en
Tilburg University werden hier gedetacheerd. Lemkes was de eerste directeur.
Brainport Operations fuseerde in 2010 met de NV Rede en werd omgedoopt tot
Brainport Development. Ook dat viert zijn twintigjarig bestaan.
Philips
Onder invloed van deze ontwikkelingen worstelde de regio
zich uit het economische (en sociale) dal. Samenwerking is het toverwoord in de
romantische mythevorming rondom Brainport. Om te beginnen zou samenwerking in
de Brabantse volksaard zitten. Vaak wordt gewezen naar de boeren in de Kempen
die vroeger moesten samenwerken om te overleven. De arme zandgronden van
Brabant brachten te weinig op om van te leven. Brabanders houden bovendien van
aanpakken. Van de hands on-mentaliteit zou Brainport nu nog steeds profiteren.
Het feit dat de bevolking overwegend katholiek was en dus gevoel voor
gemeenschapszin had, is eveneens een factor van betekenis.
Philips speelde een allesbepalende rol in de heropstanding
van Eindhoven én de regio. We praten dan over de tweede helft van de jaren
negentig en het eerste decennium van 2000. Het concern, dat in dezelfde periode
ernstig afslankte, introduceerde de open innovatie. Nadat het hoofdkantoor
verhuisde naar Amsterdam stelde Philips zijn kroonjuweel, de High Tech Campus
met daarop het veelgeprezen NatLab, open voor derden, met als doel om daarmee
samen te werken. Bij open innovatie wisselen bedrijven kennis uit en werken ze
samen om tot een product te komen. Philips, dat zich in 1891 in Eindhoven
vestigde, bracht de ondernemingsgeest in. Vanwege het sociale beleid, én het
feit dat de halve stad werkzaam was voor 'de kumpany', drong het halverwege de
vorige eeuw door tot in de haarvaten van de samenleving. Mensen waren trots op
de prestaties van de multinational, zijn producten en verworvenheden, waaronder
de Philips Sport Vereniging, die in de afgelopen jaren uitgroeide tot exponent
bij uitstek van Brainport Eindhoven, dat als merknaam alweer enige jaren trots
op het shirt prijkt. Waarmee de cirkel een soort van rond is. Zelfs Helmond
Sport heeft ervoor gekozen Brainport als shirtsponsor te voeren. Zij het zonder
de toevoeging ‘Eindhoven’…
Hotspot
Groei, (brede) welvaart en voorspoed zijn synoniem geworden
voor Brainport. Maar eerst moest in 2008 en de jaren erna de internationale
kredietcrisis worden overwonnen. Burgemeester Rob van Gijzel riep op zijn kamer
de ‘captains of industry’ bij elkaar. Samen bedachten zij diverse maatregelen
om te voorkomen dat de regio opnieuw in een crisis gedompeld zou worden. De
korte lijntjes - als gevolg van de diverse netwerken waarbinnen beslissers
elkaar ontmoetten en samenwerkten, waaronder de fameuze Eindhovensche
Fabrikantenkring - in 1944 mede opgericht door Frits Philips -, hielpen een
handje.
Een opsteker voor de regio was de verkiezing tot slimste
regio van de wereld in 2011. Burgemeester Rob van Gijzel haalde de prijs op in
New York met een bescheiden delegatie uit Brainport en schreeuwde het van de
daken, met name in Den Haag waar hij de deur platliep voor financiële steun.
Door de uitverkiezing vestigde Brainport zijn internationale reputatie als
hotspot voor innovatie. ASML gold als voorbeeld, hoewel het bedrijf ups en
downs kende, evenals de High Tech Campus. De TU/e trok steeds meer studenten
uit het buitenland aan. TNO vestigde zich hier. Aangevoerd door Philips werkte
de regio internationaal in toenemende mate samen, onder andere met Aken en
Leuven. De ambities reikten welhaast tot in de hemel, en waarom niet?
Ondertussen was Brainport nog steeds officieel geen
mainport. De opeenvolgende kabinetten aarzelden. Tot frustratie van Van Gijzel,
die wegliep uit een overleg met premier Mark Rutte. Binnen de Stichting
Brainport werd een actie-agenda opgesteld om bedrijvigheid aan te trekken en
Den Haag tot investeren bereid te krijgen. Brainport-directeur Imke Carsouw
hield de gemeenten aan boord. Binnen het Brainport-bestuur ontbrandde een
richtingenstrijd die leidde tot een nieuwe strategie en nieuw succes. Paul van
Nunen volgde Carsouw op als directeur, en is dat nog steeds. Onder zijn hoede
groeide Brainport Development in de afgelopen jaren uit tot een organisatie van
meer dan honderd werknemers. Een rechtstreeks gevolg van de toegenomen
activiteit én het (internationaal) economisch belang van de regio.
Bezoek Koning Willem-Alexander aan ASML
Wereldspeler
Van Gijzels opvolger John Jorritsma haalde in 2016 de
mainport-status binnen waardoor ook eindelijk de overheid ging investeren in de
‘Brainportregio’. De Stichting Brainport en Brainport Development ontwikkelden
samen met partners Rijk en regio in de afgelopen tien jaar tal van –
strategische - investeringsprogramma’s zoals de Brainport Nationale Actie Agenda
(2018), de Regio Deal Brainport Eindhoven (2018), de Brainport Deal (2022) en
hadden invloed op het ontstaan van het (Rijks-) Project Beethoven (2024) en de
Regio Deal ‘Thuis in Brainport’ (2024). Het verhaal is genoegzaam bekend: de
miljarden stromen binnen, waarvan overigens het regionale bedrijfsleven een
aanzienlijk deel voor zijn rekening neemt. De Veldhovense chipmachinefabrikant
ASML werd wereldspeler. In zijn kielzog ontwikkelde zich een ecosysteem van
toeleveranciers die hun bijdrage leveren aan de geavanceerde systemen waarmee chips
kunnen worden gemaakt. De Brainportregio telt bijna zevenduizend high tech
bedrijven. Vanwege de verwachte groei van ASML is er grote behoefte aan talent,
woningen, wegen, zorg en voorzieningen als (basis)scholen. Alleen al in
Eindhoven zijn plannen voor de bouw van tientallen woontorens. In de regio komt
er een inwoner-aantal in de orde van grootte van Helmond bij.
Balans
Geen wonder dat de Brainportregio onder druk staat. De
huidige doorontwikkeling, ook wel aangeduid als schaalsprong, kent zijn eigen
uitdagingen. De belangrijkste is de bewaking van de balans tussen toenemende
economische activiteit en de leefbaarheid. Brede welvaart is hét thema van dit
moment. Hoe zorgt de regio ervoor dat iedereen kan meedoen en meeprofiteert van
de voorspoed? Duidelijk is dat dit zeker nog niet het geval is.
Burgemeester Jeroen Dijsselbloem maakte de oprichting van de
vereniging Brainport voor Elkaar bekend waarbinnen bedrijven helpen om
sociaal-maatschappelijke problemen op te lossen. Een ander initiatief is de
oprichting van het Brainport Partnerfonds, dat geheel gefinancierd wordt door
het regionale bedrijfsleven, met als doel om mee te investeren in betere
bereikbaarheid, de versnelde bouw van betaalbare woningen, het opleiden van
technisch talent, de arbeidsmarkt, kansengelijkheid en sociale cohesie.
Het hele ecosysteem neemt medeverantwoordelijkheid voor de
maatschappelijke opgaven. De 21 gemeenten in Zuidoost-Brabant, verenigd in de Metropoolregio
Eindhoven, doen dat elk voor ‘de opdracht’ waarvoor ze staan, vaak in vorm van woningbouw
– in totaal 62.000 nieuwe woningen tot 2030 -, en uitbreiding van
voorzieningen. Er wordt een voortdurend beroep op de landelijke overheid gedaan.
Of het nu gaat om de broodnodige vesteringen in innovatie (rapport-Wennink, een
fabriek voor de productie van fotonische chips), of de levering van stroom.
Ondertussen maakt Brainport afspraken met omliggende grote gemeenten, tot in
Vlaanderen aan toe, voor spreiding van de groei.
Schouders
De regio Eindhoven kent een historie van bijna 150 jaar van
economische groei, gebouwd op een positief vertrouwen in de toekomst, een
mentaliteit van aanpakken, openheid (iedereen is welkom) en de wil tot samenwerking.
De huidige tijd past in het beeld van een voortdurende opgaande lijn. Waar in
de vorige eeuw Philips de kar trok, biedt nu een conglomeraat van high tech
(maak)bedrijven kansen, waarbij de focus zich steeds verder verbreedt, denk aan
fotonica en defensie.
Brainport steunt op de schouders van velen. Achter de
schermen zijn zowel de Stichting Brainport als Brainport Development al twintig
jaar dienstbaar aan de ambities van de regio als belangenbehartiger, onderzoeker
van potentieel, verbinder, oliemannetje dat de motor lopend houdt en vliegwiel
van de ontwikkelingen. In het najaar verschijnt de officiële ‘biografie’ van
Brainport, die een uitgebreide en gedetailleerde inkijk geeft in de processen
die tot het – economische – succes van de regio hebben geleid. Wie daarin op
zoek gaat naar dé formule zal worden teleurgesteld. Die bestaat niet.
Wie we zijn
Mensen zijn dé succesfactor van Brainport. Hun pioniersgeest,
hun drive, hun ingenieursmentaliteit in combinatie met hun wil tot
samen-werken. Vertrouwen wordt genoemd, een open mind en ja: onze Brabantse
volksaard. We houden van actie. Philips schiep de voorwaarden, het Godvrezende geloof
stimuleerde ons gevoel voor het nemen van verantwoordelijkheid en zorg voor en
om elkaar. We willen vooruit; bouwen aan onze samen-leving. De gunfactor is een
pijler, geluk speelt een rol. Maar geluk is volgens Seneca wat er gebeurt als
de voorbereiding de kans ontmoet. We zijn blijkbaar goed in kansen zien en het
creëren van de juiste omstandigheden, al is het afwachten of de rest van de
wereld de potentie van alle inspanningen herkent. Dat kan jaren duren. “Brainport
is Brainport omdat we zijn wie we zijn”, verklaarde voormalig ASML-ceo Peter Wennink
ooit. Laten we het daar maar op houden. Meer is er niet.
Jawel: we vieren de successen ook graag samen, of het nu het
kampioenschap van PSV betreft, carnaval, groots met Guus of 'Bij ons in
Brabant' in het Philips Stadion. De beste ideeën ontstaan bovendien onder het
genot van een vers getapt biertje. Gebrouwen in de Brainportregio. What else?
www.brainportdevelopment.com